Intervista lil Oliver Friggieri

Oliver Friggieri: Studjuz u professur fuq il-letteratura Maltija. Ghal snin twal studja l-poeziji ta’ Dun Karm Psaila. Hareg volumi shah dwar il-poeta Zebbugi, fosthom ktieb shih fuq il-poezija filosofika ‘Il-Jien u Lilhinn Minnu.’ Ix-xoghlijiet tieghu nqalbu f’ghadd ta’ lingwi, fosthom il-Grieg, il-Macedonjan, il-Franciz u l-Urdu.

ISMA' L-INTERVISTA

Ghidilna ftit fuq it-tfulija tieghek...

Jiena twelidt il-Furjana fin-naha ta’ hdejn il-port, li taghti ghal fuq il-port. Imbaghad, ftit wara morna noqoghdu Balzunetta, in-naha l-ohra; jigifieri fejn hemm ix-Xaghra tal-Furjana, l-arena tal-Indipendenza, is-Seminarju, id-depot tal-pulizija…dawk in-nahiet huwa Balzunetta. Huwa post li kellu nfluwenza kbira fuqi, u dan l-ahhar spiccajt anki ktibt rumanz fuq dawk is-snin ta’ Balzunetta fis-snin hamsin. Ir-rumanz jismu ‘Gizimin li qatt ma jiftah.’ Jigifieri t-trobbija tieghi hija kollha kemm hi Furjaniza.

Imbaghad mort l-iskola primarja naturalment, is-Seminarju minuri, is-Seminarju magguri li dak iz-zmien kienu ghadhom il-Furjana. Qeghdin nithadtu fis-snin sittin. Dhalt is-seminarju minuri, jigifieri sekondarja fis-sena 1959, u kont student ma’ Albert Marshall u Louis Galea. Imbaghad dhalt is-seminarju magguri biex inkompli l-istudji tieghi ghal qassis fil-letteratura w filosofija fl-1964, biex hadt l-ewwel degree tieghi li hija l-B.A. Studjajt letteratura Maltija, letteratura Taljana u filosofija.

Inti kittieb, poeta, professor l-universita’ wkoll… l-istudji li ghamilt x’ifissru ghalik?

Qabel xejn l-istudju jfisser hafna zmien bil-qeghda. Kelli niddedika hafna hin naqra, nirrifletti f’dak li hu studju, li kien kitba… jigifieri hajti ghaddejtha f’bibjoteki kemm f’Malta u kemm f’diversi pajjizi barranin ghax imbaghad sifirt hafna, jigifieri mill-eghluq tal-Furjana sifirt hafna pero dejjem hadt dik l-ideja tal-Furjana mieghi kull fejn kont. Filfatt hafna drabi barra minn Malta ktibt xoghlijiet li huma spirati minn Malta fl-istess zmien, u allura x-xoghol tieghi kien li fuq naha nikteb ir-ricerka u min-naha l-ohra li nikteb kitbiet personali tieghi. Jigifieri poezija narrattiva, rumanzi u diversi stejjer qosra. Ir-rumanzi huma, ‘L-Istramb,’ ‘Il-Gidba,’ ‘Fil-parlament ma jikbrux fjuri,’ ‘Gizmin li qatt ma jiftah’ u ‘It-tfal jigu bil-vapuri’; u diversi stejjer qosra.

L-edukazzjoni dejjem thalli effett fuq il-bniedem…

…mhux dejjem thalli l-effett li suppost. Pero suppost thalli l-effett li suppost. Qisu bhall-ikel. L-ikel suppost dejjem isostnik izda xi drabi jista’ jaghmillek il-hsara - kif taf int. Imma d-definizzjoni taghha hi li l-ikel suppost isostnik dejjem. L-edukazzjoni suppost tkabbrek, ittejbek u temancipak dejjem. Pero’ mhux dejjem jigri hekk. Tant hu veru li anki l-izbalji li ghamel il-bniedem sikwit huma anki rizultat ta’ l-edukazzjoni b’xorti hazina.

Thoss li f’hajtek kien hemm xi persuna li halliet xi effett fuqek?

Meta jghaddi z-zmien nahseb li ghalkemm l-istudji u xoghol tieghi, kemm xoghol akkademiku w kemm ix-xoghol letterarju w kemm il-vjaggi tieghi barra minn Malta wassluni biex niltaqa’ ma’ diversi kittieba, wara hafna zmien indunajt li l-figura dominanti f’hajti kienet sewwasew ommi. Kienet mara semplici bhal hafna nisa ohrajn li rabbew familja, li batew, li rriflettew, li emmnu u li kellhom prudenza kbira. U llum jghaddi kemm jghaddi zmien nindunna li hija figura prominenti hafna fil-kitba tieghi. Nirrepeti, mhilix hafna li ndunajt, probabbilment indunajt wara li mietet xi tmien snin ilu. Jigifieri f’dik is-semplicita ndunajt li tigbor fiha anki l-profondita’ li issib fil-filosofija u letteratura. U din tidher hafna fir-rumanzi li semmejna.

Il-filosfu Emmanuel Kant kien qal hekk: ‘Irqadt bil-hsieb li l-hajja hija pjacir, izda stenbaht u ndunajt li l-hajja hija dmir.’ Kif tarah dan il-hsieb?

Jekk Kant raqad bil-hsieb li l-hajja hija pjacir u mbaghad meta qam induna li huwa dmir, suppost dak id-dmir u pjacir saru l-istess haga. Jigifieri tghaqqad id-dmir mal-pjacir. L-istess nghid lill-istudenti u l-istess nghid lili nnifsi, u anki jekk ma ghidtiex, b’xi mod hadmet. Jekk inti qed taghmel id-dmir tieghek u tiddejjaq, dak id-dmir ser taghmlu hazin. Immagina pittur ghandu dmir li jpitter, per ezempju… u jiddejjaq. Mhuwiex ser ipitter tajjeb. Anki d-dwejjaq mhux ser ipittirhom tajjeb, anki l-ferh mhuwiex ser ipittru tajjeb. Immagina kok jishet il-kcina, jishet ir-ricetti. Jigifieri d-dmir u l-pjacir iridu jkunu l-istess haga.

Il-pjacir irid isir dmir, u d-dmir irid isir pjacir. Inkella ma jirnexxux l-affarijiet. Tinsiex li fl-arti, fil-letteratura, hija essenzjalment dmir, htiega. Jiena qatt ma ktibt jekk ma hassejtx il-bzonn. U dak il-bzonn xi drabi ma jkollokx aptit tiktbu. Pero’ inti tidhra, ha nghid hekk, tiehu pjacir tikteb. Pero’ l-kitba minnha nfisha mhiex qabel xejn pjacir. Il-kitba qabel xejn hija dmir, li mbaghad maghha thalli pjacir. Jigifieri jiena qatt ma jien ser nghid li ghext il-hajja ta’ kittieb jew ta’ studjuz minhabba l-gost. Ghax kienet bzonn! Kemm–il darba ppruvajt ma niktibx. Jigifieri dak id-dmir taghmlu sakemm thoss li hemm xi haga qawwija go fik li ggeghlek biex taghmlu. Jigifieri primarjament qabel il-gost huwa dmir.

Inti kont it-tieni president tal-Moviment Qawmien Letterarju. Kif kienu dawk iz-zminijiet, l-irwol tieghek u l-affarijiet li rnexxielkom tbiddlu?

Qeghdin nidhadtu dwar is-snin 1966-1967. Jigifieri meta l-generazzjoni tieghi kellna dsatax-il sena, ghoxrin sena. Ftit wara l-Indipendenza, 1964, konna qeghdin nistudjaw, li qeghdin nesploraw il-hajja. Ic-centru ta’ l-attivita’ kienet il-Belt Valletta fejn konna niltaqghu, mhix ser nghid kuljum, pero sikwit. Kull fejn tmur, kont tmur il-Belt, dak iz-zmien kienet tissejjah Triq Irjali jew Kings Street. Il-Belt kienet ic-centru mportanti anki ghall-kittieba. U konna niltaqghu l-Premier, l-aktar nhar ta’ Sibt filghodu. Imbaghad meta twaqqaf il-Moviment Qawmien Letterarju, dan kien grupp fostna, jiena ssehibt ftit wara, illi kellu l-ghan li jdahhal fil-letteratura Maltija forom u mottivi ta’ zmiena. Dak kien l-ewwel skop.

Imbaghad bdew hergin hafna kotba, twaqqaf il-Klabb Kotba Maltin fl-1970, bdejna r-rivista Saghtar, li biha qanqalna hafna nteress fost l-istudenti…

U dawn ghadhom maghna sal-lum…

Iva, iva. Punt importanti hafna. Hija storja li kompliet. Dak kien il-bidu, tinsiex, ma kienx aktar mill-bidu. Pero’ kien bidu sod. Kien bidu sod. Imbaghad kull kittieb sab it-triq personali tieghu. Ghax il-kitba hija xi haga solitarja. Inti tikteb f’kuntatt mal-karta, mal-pinna jew mal-kompjuter… mhux mal-folla, mhux ma’ shabek.

F’Malta ghandna storja rikka hafna. Ghadna storja sabiha u ghalxiex niftahru. Tahseb li napprezzawha ahna l-Maltin?

Hdejn qabel qeghdin napprezzawha hafna. Hdejn kemm suppost u hdejn pajjizi ohrajn nahseb li napprezzawha ftit. Jigifieri hafna hdejn l-imghoddi u ftit hdejn kemm suppost. Ejja ma ninsewx li Malta hi pajjiz ta’ storja kollha kemm hi hakmiet. Jigifieri l-abitant Malti huwa qabel xejn abitant li kellu f’pajjizu hakma ta’ haddiehor. U allura dik, matul is-sekli, -jien nifhem- saret parti mill-genetika tieghu. Parti mill-istruttura mentali jekk mhux fizika; mal-mod kif tahseb.

Jigifieri l-hsibijiet tieghek mhumiex ta’ kemm ghandek zmien inti, imma tat-tradizzjonijiet li gew qablek. U t-tradizzjoni taghna hija wahda ta’ sottomissjoni. Issa s-sottomissjoni min-naha l-ohra tista’ ggib ribelljoni zejda. Nistghu nesageraw kif sikwit naghmlu f’livell parrokkjali jew politiku, u nesageraw billi ma nistmawx lilna nfusna. Jigifieri ahna pajjiz li ghandna t-tendenza li jmur fl-estremi. Qed niftehmu?..

Qisu bniedem li qatt ma jixrob jew imbaghad bniedem jisker. Li qatt ma jixrob huwa hazin, li jixrob dejjem huwa hazin. X’suppost jaghmel? Dik it-triq tan-nofs sikwit irridu nsibuha imma bhala regola nahseb li domna hafna ma apprezzajna lilna nfusna. Pero’ sar hafna progress. Ejja nammettu wkoll… ahna semmejna s-snin sittin, sebghin, tmenin, disghin u issa. Sar hafna progress fid-direzzjoni t-tajba. Tant hargu kotba, tant giet apprezzata l-arti u l-kultura, tant zviluppa d-diskors, tant studenti studjaw u ggradwaw fl-istudji Maltin, fl-storja, arkeologija, socjologija, lingwa, letteratura, tant programmi li jsiru fuq it-televizjoni u radju. Jigifieri sar hafna progress.

L-edukazzjoni hija sigriet ta’ kollox.

Ha ndur fuq il-ktieb ‘It-Tfal jigu bil-Vapuri.’ Il-personaggi ghaddew min hafna negattivita. Filfatt il-personag Suzanna ghaddiet minn hafna tbatija. X’kien l-iskop li kellek li tkun daqshekk negattiv?

Ejja nghidu mhux negattiv jew pozittiv. L-analizi tieghek hija perfetta. Naqbel maghha perfettament. Wara li ktibt ir-rumanz -It-tfal jigu bil-vapuri- sibt li kull haga li grat hija bhal kieku l-oppost ta’ xi haga li inti tkun ittamajt. Qisek inti ttamajt li fil-kcina ssib l-ikel u tidhol fil-kcina u ssibha vojta. Ittamajt li llum ser ikun bnazzi u hrigt barra u sibtu maltemp. Pero’ dejjem hemm it-tama.

Iva, hija realta’ illi qeghda tigri, realta’ li grat. Jigifieri jiena ppruvajt inpingi fl-ambjent Malti jew mhux Malti ta’ qisu tmenin sena ilu, bidu tas-seklu ghoxrin, pero’ sitwazzjoni li hija dejjiema. U rrealizzajt li jghaddi kemm jghaddi zmien minn fuq il-bniedem, jitbiddel kemm jitbidel bis-sahha tal-progress, il-bniedem huwa dejjem l-istess. U nies li huma f’sitwazzjoni tat-tbatija bhal Suzanna huma hafna. U l-ahbarijiet jaghtu dehra taghhom sikwit. Allura ghaliex mhux fir-rumanz?

Dawn huma affarijiet li qed jigru llum. Jiena ppruvajt nuri hemmhekk it-tbatija ta’ persuna nnocenti, ta’ persuna li ma ghamlet xejn hazin u li s-sitwazzjoni ta’ hajjitha wasslitha. Jezistu mhux hafna, jezistu miljuni ta’ nies li qeghdin ibatu u jiena fil-letteratura tieghi interessat li npingi dik it-tbatija. Jiena minn dejjem emmint li l-letteratura ghandha tkun vuci ta’ min ma ghandux vuci. Trid tkun vuci illi tlehhen dak li min mhux kittieb ihoss. Jien dejjem hsibt li l-qarrej tar-rumanz tieghi u l-poeziji tieghi, meta jaqra, jghid ‘dan huwa s-sentiment li qed inhoss jien.’ Hemm ferh fir-rumanz pero’ mhux ferh li jdum. Tama kull darba. Tama ta’ sitwazzjonijiet differenti... mumenti (Suzanna) meta kien ser ikollha tarbija, meta zzewget, meta habbet… sensiela ta’ tamiet li jispiccaw mod iehor.

Il-ktieb jispicca qisu bla tmiem. Dak kien l-iskop?

Iva, ezatt. Li r-rumanz jispicca qisu ma jispiccax, qisu jkompli. Jekk tinnota ‘Il-Gidba’ jispicca billi l-karattru ewlieni jirrakkonta l-istorja lill-kelb tieghu. Bhal li kieku l-istorja tibda malli jieqaf ir-rumanz. Qisek inti ghalaqt il-bieb fuq storja li ghadha tibda. Natan jibda’ jirrakkonta… ghadu jirrakkonta sa issa biex niftehmu. Jiena nemmen li r-rumanzi ghandhom ikunu open ended… jibqghu miftuhin… bhallikieku l-qarrej jista’ jkomplihom hu bl-immaginazzjoni tieghu. Jigifieri l-karattri kollha qishom jaqdu l-parti taghhom imbaghad jispiccaw. Ir-rumanz jispicca bhala fazi, ghax tinsiex il-hajja ma tiqafx meta jieqaf ir-rumanz. Meta inti tara film, il-hajja tkompli, anki ta’ l-istess nies. Jigifieri l-hajja, ir-rumanz, il-film huma kwadru, tieqa miftuha fuq xi haga li hija ferm akbar. Hekk fhimtu r-rumanz ‘It-tfal jigu bil-vapuri.’

Nduru fuq ir-rumanz ‘Gizimin li qatt ma jiftah,’ ir-rumanz jibda’ billi t-tifel jibda’ l-hajja; ir-rumanz jieqaf billi t-tifel jibda’ jghix, jibda’ l-hajja. Ir-rumanz jieqaf issa, u t-tifel telaq. L-omm li dejjem xtaqitu ma jikbirx, xtaqet li jkun gizimina li ma jiftahx, indunat li l-gizimina qeghda tiftah u fethet wisq aktar milli kemm hasbet hi. It-tifel kiber, jaf il-fatti, jaf jesperjenza, jaf jiddiskuti, jaf il-genituri aktar milli tista’ timmaginna… dan it-tifel hadha l-edukazzjoni tieghu. U hi ndunat li ghandha farfett li qieghed itir, u kull ma setghet tghid huwa ‘il-vjagg it-tajjeb.’ Imma l-vjagg kellu jigi. Hemm jieqaf ir-rumanz, imma hemm jibda’ jghix it-tifel il-gdid, iz-zaghzugh, il-bniedem.

L-isem tar-rumanz, min fejn jigi kkonceput?

Mistoqsija interessanti hafna! Prosit! Ha nitkellem dwar l-ahhar tlett rumanzi. ‘Fil-parlament ma jikbrux fjuri,’ niftakar li kont qed nikteb l-ahhar zewg kapitli jew kapitlu, u l-frazi giet f’mohhi waqt li kont qed nikteb. Ix-xena hija li Karlu Manju qabel ma jmur fil-parlament, imur fuq il-qabar ta’ ommu, jitlobha tharsu, jitlob lilha, imbaghad jiehu fjura minn fuq il-qabar taghha u jpoggiha fil-but. Dik hi x-xena. Imbaghad jehodha mieghu fil-parlament. Imbaghad meta johrogha, il-parlament jghidlu ‘x’ghandek f’idejk?’ U l-fjura taqaghlu.

Dak il-hin waqt li kont qed nikteb ma kontx naf kif kont se nkompli, u giet f’mohhi din il-frazi, ‘Fil-parlament ma jikbrux fjuri.’ Dak il-hin giet f’mohhi… Niftakar kont mal-mara u t-tifla ghand iz-ziju Roby, u jien kont qieghed bit-typewriter fil-kamra ta’ gewwa nikteb. F’hin minnhom ghajjatt ghajta wahdi u ghidt, ‘Fil-parlament ma jikbrux fjuri!’ Iz-ziju (Roby) gie, bil-pipa u qalli ‘x’gara Oliver?’ Ghidtlu ‘ara zi xi ktibt, ara x’ghamilt, giet din il-frazi f’mohhi?’ Qalli, ‘x’ingiblek x’tixrob?’ U gabli flixkun birra u hu ha kafé, flimkien. U ccelebrajna. Kien il-Hadd wara nofsinhar. Dik il-frazi giet f’daqqa wahda, u fraht immens… u niftakar ix-xena. Dak il-hin giet f’mohhi. Assolutament ma kienetx f’mohhi qabel.

‘Gizimin li qatt ma jiftah’ nahseb li jiena u nikteb ir-rumanz giet ukoll. Pero ir-rumanz ‘It-tfal jigu bil-vapuri’ giet fil-bidu nett, kwazi bdejt ir-rumanz f’mohhi. Ir-rumanz ‘Fil-parlament ma jikbrux fjuri’ kien ilu f’mohhi madwar ghaxar snin minghajr ma naf. Meta bdejt niktbu kien Lulju ta’ l-1984, f’daqqa wahda giet idea u gejt nikteb l-ewwel erba’ pagni; waqaft imbaghad komplejt. ‘Gizmin li qatt ma jiftah’ kien f’mohhi, ghax huwa mibni fuq tifkiriet tal-hamsinijiet, fuq Balzunetta. Huwa rumanz Furjaniz essenzjalment, u allura t-titlu nahseb li gieni f’mohhi waqt li kont qed nikteb. Imma fil-kaz ta’ ‘It-tfal jigu bil-vapuri’ ma nafx kif ktibt ir-rumanz. It-titlu gie f’mohhi fil-bidu, huwa ironiku. Pero’ huwa poetiku wkoll.

Inti ktibt hafna kotba u ghandek hafna esperjenza. Kif jinkiteb ktieb?

Anki din hija mistoqsija nteressanti hafna. Tikteb ktieb ghax thoss il-bzonn, kif ghedna. It-tieni nett, liema tip ta’ ktieb? Ezempju ktieb tal-poeziji ma tiktbux. Tikteb il-poeziji bicciet. Qisek inti qieghed iggemma l-bolol flimkien imbaghad tqeghdhom f’album. Il-ktieb tal-poezija mhu xejn hlief album. Album ta’ poeziji differenti. Jekk taqbad wahda u tohrogha, jibqa l-kumplament, pero’ hi tghix wahedha. Qisek ghandek flixkun ilma, hadt tazza ilma u l-flixkun baqa’ hemm, mhux hassartu. Jigifieri baqa ftit minnu x’imkien iehor.

Jekk ktieb taqtaghlu pagna, irvinajtlu s-sistema kollha, jigifieri jekk tghidli kif tikteb rumanz, huwa storja spiritwali li tidhol f’attitudni, f’ambjent, mentalita’ li tiehu snin. Inti semmejt ‘Fil-parlament ma jikbrux fjuri,’ with hindsight. Meta nhares lura nirrealizza li dak ir-rumanz kien ilu jinhadem fija’ xi ghaxar snin minghajr ma kont indunajt… f’dawk li huma frazijiet, f’dawk li huma hsibijiet, indunajt wara, meta bdejt naqra anki artikli li kont nikteb. Ghidt ‘dawn l-istess hsibijiet, dawn l-istess karattru!’ Imbaghad f’daqqa wahda, niftakar, kien il-Hadd konna jiena, it-tifla u l-mara ghaddejjin passiggata, u f’hin minnhom ghidtilhom ‘sejjer id-dar.’ Irvinajtilhom is-serata! U gejt hawn u ktibt l-ewwel erba’ pagni, ma nafx kif, pero l-haga tingemgha bhal tarbija li tkun waslet li titwieled. Hemm il-ligijiet tan-natura, pero’ l-hin propju taghzlu hi… mhux l-omm, kwazi t-tarbija. Jigifieri ktieb kif tiktbu? Bhala bzonn pero’ jiddependi x’inhu l-generu. Kif ghidna, jekk hija kritika tiktibha bhala ricerka tat-tul taz-zmien, pero’ jekk tghidli liema hu l-isbah tip ta’ ktieb li tista’ tikteb, nghidlek huwa rumanz. Rumanz huwa vjagg. Rumanz titilqu, rumanz idejqek, rumanz joghgbok, rumanz tkomplih…rumanz huwa xi haga li inti ikkommettejt ruhek fiha li tkompliha anki jekk tieqaf fin-nofs. Inti qed tghix fil-kumpanija tal-karattri tieghek. Poeziji huma bicciet… huma seperati imbaghad tqeghdhom flimkien.

Ahna z-Zebbugin ghandna poeta storiku li ser jibqa’ msemmi matul iz-zminijiet… Dun Karm Psaila. Inti ktibt hafna kotba u artikli fuqu, u tidher certa l-imhabba tieghek lejn dan il-qassis, li ghex snin twal ta’ hajtu fis-solitudni u mhux mifhum. X’tahseb dwaru, u minn fejn nibtet din l-imhabba lejh?

Sewwa. Anki meta qajjimna d-dibattitu dwar il-letteratura moderna fis-snin sittin, jien dejjem kelli f’mohhi li kull tigdid fil-letteratura ghandu jsir b’rispett kbir lejn dawk ta’ qabilna; b’rispett lejn il-genituri.U nahseb li dan ir-rispett baqa’ b’xorti tajba. Jezizti f’kull kultura, allura ghaliex mhux fil-kultura taghna wkoll? Jigifieri minn mindu kont ghadni zaghzugh u student kelli nteress partikulari f’Dun Karm; kemm ghax huwa poeta prominenti u kemm ghax huwa poeta li sikwit inhoss bhalu.

Imbaghad meta komplejt l-istudju tieghi tajtu importanza kbira fl-ewwel studji kritici li bdejt nikteb, qisu fil-bidu’ tas-snin sebghin, jew forsi ftit qabel, meta hrigt l-ewwel ktieb tal-kritka letterarja tieghi, Kittieba ta’ Zmienna fl-1970. Imbaghad meta ghamilt it-tezi tal-M.A. ‘La kultura Italiana in Dun Karm’ jigifieri kienet tezi li ghamiltha fl-istudju komparat bejn il-kultura Taljana u l-kultura poetika Maltija. Dik kienet l-ewwel tezi tieghi. Imbaghad kienet ippublikata f’Firenze bhala volum, bl-isem ‘La kultura Italiana a Malta: Storia e Influenza Letteraria e stilistica attraverso l’opera di Dun Karm’ fl-1978.

Sa dak it-tant ittraducejt it-test tieghi bit-Taljan ghall-Malti, u hareg mill-Klabb Kotba Maltin il-volum ‘Il-kultura Taljana f’Dun Karm.’ Jigifieri ppruvajna nuru l-influenza u prezenza tal-kultura Taljana f’Dun Karm. Ippruvajt nuri li Dun Karm mhuwiex biss parti minn Malta izda parti minn kontinent. Il-familjarita’, l-ispiritwalita’, il-medda kulturali, spirtwali, lingwistika, metaforika, teknika li tiffurmah; kif Dun Karm huwa rizultat ta’ kultura antika shiha. Dak li ppruvajt nuri. Issa nghidulha l-kritika kkumparata.

Imbaghad komplejt ninteressa ruhi fih anki ghall-istudju tal-PH. D. meta ktibt it-tezi ‘La kultura Italiana del romanticismo e la poesia Maltese.’ Wiehed mill-kapitli ewlenin f’dan ix-xoghol tieghi huwa sewwasew iddedikat lil Dun Karm. Mill-gdid, huwa approfondiment tal-prezenza tal-kultura romantika Taljana u kontinentali f’Dun Karm. Imbaghad ktibt anki l-biografija tieghu, ‘Dun Karm, il-bniedem fil-poeta.’ Ktibt ktieb ta’ kritika li kien jismu ‘Dun Karm,’ iehor ‘Mekkanizmi metaforici f’Dun Karm’ u fuq kollox gbart il-poeziji tieghu bil-Malti… xoghol ta’snin twal li mbaghad hareg bhala volum b’dahla u b’lista kronologika… dak kien xoghol ta’ pacenzja kbira. Ghax m’inti tikteb xejn li hu tieghek, imma qed tfittex. Qed taghmel kumpliment lill-awtur li miet, biex il-poeziji tieghu jingabru.

Il-kotba tieghu li hargu qabel kienu jaslu sa certu zmien u sa dan it-tant Dun Karm stess, nesa’ jew warrab certi poeziji. Allura fittixt fil-manuskritti, fil-kotba ppublikati, f’antologiji ta’ kull tip, inkluz antologiji ta’ skejjel, f’gabriet personali, privati, fuljetti, f’folji, gazzetti, rivisti u tistaghgeb fejn tispicca biex issib xi poezija inti u tfittex. Jigifieri huwa xoghol ta’ snin.

Ftit wara li hrigt dan il-volum, fl-1980, il-volum jismu ‘Dun Karm il-poeziji migbura, edizzjoni kritika tieghi- hareg mill-Klabb Kotba Maltin u mill-fondazzjoni Karmen Micallef Buhagiar. Ftit wara sibt manuskritti ohrajn li kien qalli bihom Pawlu Mizzi, li kien qallu bih -ghax kien ghandu- sacerdot Salesjan. U jien qallibt bid-dettall kollu dan il-manuskritt u zidt xi poeziji u d-dettalji l-ohra kollha. U mbaghad, dawk il-poeziji zidthom fil-ktieb li hareg ftit wara, li jismu ‘Dun Karm: Il-bniedem fil-poeta.’ Jigifieri komplejt inzid. Imbaghad ftit wara sibt xi zewg jew tlett poeziji ohra. Li ridt nghid huwa li gbir tal-poeziji ta’ Dun Karm lili hadli hafna u hafna zmien, u kelli nfittex il-gazzetti, ir-rivisti, il-fuljetti, il-gabriet personali ta’ kull fejn stajt. Jigifieri qallibt hafna kull ma jidhol fl-epoka tieghu. Dun Karm ghex bejn l-1871 u l-1961. Beda’ jikteb bil-Malti, zgur, fl-1912. Jigifieri mill-1912-il quddiem jien fittixt biex insib, kemm dak li gie ppublikat biex insib fejn ippublika dan ix-xoghol l-ewwel darba, u bnejt ukoll fuq il-lista kronologika li kien diga ghamel Ninu Cremona, u komplejt namplifika fuqha naturalment, anki fuq it-taghrif siewi li jaghti Guze Cardonna fil-biografija tieghu, sakemm stajt nasal u nghid li dawn huma l-poeziji tieghu. Imbaghad, zmien wara, gbart ukoll il-poeziji bit-Taljan ta’ Dun Karm. Dun Karm beda’ jikteb meta kien ghadu zaghzugh u kompla jikteb anki wara l-1912 meta beda’ jikteb bil-Malti.

Dun Karm kellu madwar 44 sena meta beda’ jikteb bil-Malti ghall-ewwel darba. Dam hafna biex beda’ jikteb bil-Malti, imma bit-Taljan baqa’ jikteb xorta. U jiena gbartlu wkoll poeziji bit-Taljan li ghadhom ma hargux bhala ktieb. Pero’ qeghdin hemm lesti f’ordni kronologiku wkoll, u nittama xi darba jkunu ppublikati wkoll.

Fil-hajja tieghu Dun Karm intaqa’ ma diversi problemi. Iltaqa’ ma problemi ghax ma kienx mifhum li kienu sitwazzjonijiet li hallewlu marka effettiva hafna, u meta beda’ jikteb bil-Malti, dak iz-zmien il-lingwa Maltija kienet mghajra l-lingwa ‘tal-kcina.’ Kien bniedem li xtaq bidla, anki fil-letteratura. Hu wiehed mill-pedamenti ewlenin tal-lingwa Maltija, izda propju ma kienx mifhum. X’tikkumenta dwar dan?

Naqbel mieghek mija fil-mija. Il-problema ta’ Dun Karm kienet li jista’ jikkonvinci l-aktar lin-nies intelligenti –nies ta’ certu edukazzjoni u kultura- illi l-Malti huwa lsien tajjeb daqs kull ilsien iehor. M’hawn l-ebda lsien li hu ahjar jew aghar. Imma hawn kittieb ahjar jew aghar. Jekk il-kittieb huwa tajjeb, u Dun Karm ovvjament huwa kittieb tajjeb, l-ghodda kienet hemm izda kien jonqos il-haddiem li jhaddimha. Jigifieri ma jistax il-pittur iwahhal fil-pinzel, iwahhal fih innifsu. Il-pinzell tieghu huwa s-sengha tieghu. U Dun Karm ipprova juri li jekk huwa kittieb tajjeb, seta’ jikteb poeziji tajbin. Fi zmien qasir, il-poezija miktuba bil-Malti minn Dun Karm, li kien diga mharreg hafna fit-tradizzjoni Foscoljana, Danteska, Montjana imma l-aktar Manzonjana, Dun Karm huwa essenzjalment influwenzat minn Monti, poeta’ imminenti tal-‘Promessi Sposi,’ wiehed mill-protagonisti tar-romanticizmu Taljan, Dun Karm dik it-tradizzjoni dahhalha fil-Malti, u allura bhallikieku b’mod mill-aktar armoniku u seren, u minghajr ebda trawma, kompla jikteb bil-Malti. Kompla jikteb bil-Malti!

Baqa’ jzomm it-tradizzjoni, bid-differenza li beda’ jittratta l-hajja b’mod mill-aktar dirett. Ghax issa beda jikteb b’lingwa li mhux biss jifhmuha ftit, imma jifhimha kulhadd, ghax hija l-lingwa tal-pajjiz. F’dak is-sens, Dun Karm huwa modern, ghax fehem iz-zmien u fehem illi l-lingwa hija l-aqwa ghodda li ghandu l-poeta. U dik il-lingwa li ghandu l-poeta hija lingwa li tinbet mit-triq. Hija lingwa tal-esperjenza. Il-lingwa ta’ ommu fil-prattika. Ghax ma ninsewx li l-figura centrali ta’ ommu hija anki l-figura ta’ dik il-mara li lilu taghtu l-lingwa Maltija. It-Taljan u Latin huwa tghallimhom mill-istudju, imma l-Malti tghallmu minn hogor ommu kif jghid hu kemm –il darba. Bhal fil-kaz taghna lkoll, biex niftehmu. Imma Dun Karm gie fi zmien meta dan kollu ma kienx ovvju bizzejjed.

Wahda mill-poeziji filosofici li kiteb Dun Karm Psaila kienet ‘Il-Jien u Lilhinn Minnu.’ Kemm tahseb li ghadha relevanti fil-hajja tal-lum?

Hija poema li fl-ahhar tas-snin tmenin, jiena kont tajt attenzjoni kbira u hrigt edizzjoni annotata. Hija harget fl-1938, u f’eghluq is-snin taghha, qeghdin nithadtu dwar l-1968 -jigifieri fl-eghluq il-hamsin sena- din il-poema annotajtha fid-dettall, b’noti, f’dahla ezawjenti u tajtha din l-attenzjoni. Illum ghadha mhux studjata tajjeb ukoll fl-Universita.’ Iva… hija l-qofol tal-esperjenza poetika tieghu. Dun Karm il-qofol tieghu jinsab fis-sens ta’ solitudni li huwa jinterpretah bhala solitudni li trid tigi spjegata. U ghalhekk il-mistoqsijiet il-kbar li huwa jaghmel fil-‘Jien u Lilhinn Minnu,’ li jaghmilhom kull poeta, kull bniedem ftit jew wisq skond cirkostanzi differenti, huwa l-mistoqsijiet li huwa jaghmilhom fi hdan il-fidi; mhux il-barra mill-fidi. Jigifieri qed jistaqsi mistoqsijiet lil Alla li huwa jemmen hafna fih. U huma mistoqsijiet sewwasew bhal ‘Ghala tezisti t-tbatija?’ ‘Ghala tezisti l-mewt?’ u jistax bniedem jifhem? Il-bniedem kull ma jista’ jaghmel huwa jaccetta u Dun Karm jibda biex jimxi, ‘hsiebi bhal aghma biex issib it-trejqa, ittektek. L-ghaslug kull pass li jaghti, jimxi qajl’qajl, u qatt ma jaf fejn wasal. Dalma kbira tostorlu l-kif u ghala? U d-dawl li hu jixtieq qatt ma iddilu.’ Dawk huma l-ewwel ftit versi tal-‘Il-Jien u Lilhinn Minnu.’

‘Hsiebi bhal aghma biex issib it-trejqa.’ Il-hsieb tieghi jigifieri li jiena mohh, jiena kuxjenza. Aghma jigifieri ma nistax nara, jiena rrid id-dawl biex insib it-trejqa irrid niccaqlaq, irrid nimxi. Hemmhekk ghandek il-qofol kollhu tal-poema, hija poema bhalha vjagg. Vjagg tar-ruh, vjagg fit-triq li hija l-esperjenza tal-hajja. Fl-ahhar, Dun Karm jitlob li jitmexxa. Dun Karm, li beda; biex jimxi, jispicca biex jitlob lil Alla biex immexxih. Dun Karm li beda’ biex kien attiv, issa jasal ghall-oghla livell, fl-opinjoni tieghi tal-fidi, li huwa ‘f’idejk nerhi Mulej, r-rieda tieghi.’ Allura Dun Karm jitmexxa, jitlob u jaghlaq il-poema. Hija l-qofol marbuta maghha. Hemm poeziji li huma tipikament Zebbugin, ghax Dun Karm huwa nteressanti hafna, anki bhala poeta; fl-ambjent tieghu hadmu u wesghu biex esprima s-sentimenti tieghu. Per ezempju f’’Zaghzugh ta’ dejjem,’ ‘Il-gerejja u jien’ kull fejn hemm il-bahar, kull fejn hemm il-poezija tat-tifkira, kull fejn hemm il-poezija tar-rahal, kull fejn il-poezija tal-iben hemmhekk hemm poeziji marbutin hafna, kif ippruvajt nuri f’din l-edizzjoni, ma dan il-qofol tieghu. Kull poeta, kull artist ghandu l-mument centrali.

Il-mument centrali ta’ Dun Karm huwa meta beda’ jittraduci ‘I Sepolcri’ fl-1936, imbaghad ippubblika fl-1938 il-poezija ‘Il-Jien u Lilhinn Minnhu.’ Jigifieri qeghdin nithadtu dwar il-perjodu tat-tieni nofs tas-snin tletin, li huma s-snin tas-solitudni tieghu, tal-krizi tieghu, u tal-mod kif huwa dehrlu li jista’ jeghlibha din is-solitudni. Il-poema beda’ jiktibha fl-1936, u ppublikaha fl-1938.

X’futur tara ghall-lingwa Maltija?

Il-lingwa Maltija flimkien mar-religjon kienet il-monument tal-poplu Malti, tal-mohh Malti. Il-poplu Malti, ghax sewwasew huwa poplu ckejken, sewwasew ghax hu gzira, sewwasew ghax huwa poplu li dejjem kien mahkum, irid jaghti mportanza wisq akbar minn pajjizi ohrajn il-fatt li ghandu lingwa. Minghajr lingwa, pajjizi ohrajn forsi, mhux ser nghid jibqghu l-istess, forsi jitbiddlu. Fil-kaz ta’ pajjiz zghir, mhux qed nitkellem fuq Malta, izda fuq pajjizi bhal Malta, bl-istorja taghhom, pajjiz minghajr din il-lingwa, jibqa’ ftit minnu… jibqa’ ftit minnu. Jigifieri hija esperjenza ta’ dan iz-zmien kollu li l-poplu Malti zammitu maghqud, kompatt, zammitu kburi li jezisti, zammitu kapaci jesprimi ruhu, sabithu miftuh ghall-ilsna ohrajn naturalment… il-poplu Malti qatt ma kien izolat b’ebda mod, u f’ebda mod u f’ebda zmien. Jigifieri l-futur tal-lsien Malti huwa l-futur tal-hsieb tal-Malti; waqt li jkompli jinfetah ghall-ilsna ohrajn il-poplu Malti rrid jibqa’ jiftakar illi jekk hemm xi haga li huwa ta lid-dinja hija l-formazzjoni tal-lsien Malti. Kif ircevih minn barra, u kif kien kapaci joholqu mill-gdid, jadottah, iwessghu, jaghnih, jizviluppah ghall-htigijiet tieghu.

Il-kelma hija dik li l-bniedem johrog mill-fomm tieghu. L-aktar li hija profonda fil-propjeta’ tal-bniedem mhijix il-propjeta’ li hemm madwaru, imma l-propjeta’ li hemm go fih. U l-aktar haga profonda li trid tohrog mill-fomm, imma gejja wisq aktar mill-fond tal-fomm, minn qiegh aktar fond mill-fomm, hija sewwasew il-kelma, li tohrog mill-qalb, mill-mohh, mir-ruh… minn xiex trid, izda hija l-hoss li taghmel ir-ruh. U l-hoss li taghmel ir-ruh Maltija hija l-lingwa Maltija. Hi biss u hi wahedha! Dan huwa punt li ahna mhux biss inkunu poplu bhala nazzjon, izda poplu fid-dinja. Il-Malti ghamilna bnedmin shah fid-dinja, bhalma jaghmel kull ilsien iehor lil kulhadd. Bl-ebda mod ma qed nghid li ghandna xi haga specjali.

Peress li ahna ckejknin, huwa importanti aktar minn pajjizi ohrajn. B’xorti tajba dan is-sentiment kiber fost iz-zaghzagh, fost l-istudenti, fost il-kittieba, fost ix-xandara. Nahseb li hawn kuxjenza hafna ahjar minn qatt qabel dwar dan. Dan huwa kollu kumpliment ghall-poplu taghna.

Il-kittieb Russu tas-seklu li ghadda, Tolstoy, kien qal li ‘Kulhadd jixtieq ibiddel id-dinja, izda hadd ma jrid ibiddel lilhu nnifsu.’ Kemm ahna lesti bhala poplu li naffaccjaw il-bidla, anki fid-dawl ta’ personaggi mportanti bhal Mikiel Anton Vassalli li pproponnew il-bidla?

Hija l-bidla li tista’ tipprogramaha, jew inkella min-naha l-ohra li inti ma tistax tipprogramaha. U nahseb li qeghdin fi zmien fejn il-bidla ma hijiex aktar f’idejna, imma f’idejna qieghed sewwasew is-sens li bih din il-bidla napplikawha ghalina. Ghaliex ahna tlaqna minn sitwazzjoni fejn ix-xjenza u t-teknologija ma kienitx importanti daqstant. L-ambjent ta’ madwarna llum huwa tant differenti. It-televizjoni, ir-radju, ic-cinema, id-dinja tad-divertiment ma kellhomx daqshekk importanza. Jekk qed nidhadtu fuq Dun Karm u fuq il-kultura li bdejna ahna, il-generazzjoni tal-kittieba tieghi, nintebhu li qeghdin nitkellmu fuq dinja differenti hafna.

Issa l-bidla hija process ta’ zmien. U zmien taghna mhux biss jitbiddel, izda z-zmien taghna qieghed jghagel. Hija kwistjoni ta’ kemm ahna kapaci nadattaw ruhna u nifhmu l-epoka u l-kultura. Dik hija t-taghlima li l-edukazzjoni trid taghtina, bla ma tnessina l-eghruq, ghax l-eghruq huma dejjem l-istess, waqt li nifhmu l-identita’ titbiddel pero’ ma tistax titbiddel b’tali mod li ma tibqax tingharaf minn qabel. Hija kwistjoni ta’ ghaqal, ta’ prudenza… dik li Dante sejhilha Discrezio… id-deskrizzjoni, l-ghaqal. Biex inti zzomm dak li hu qadim u ddahhal mieghu dak li filfatt huwa gdid.

L-ambizzjonijiet tieghek ghall-futur fil-qasam letterarju?

Ftit ilu hareg il-volum ta’ gabra definitiva tieghi, li hija gabra tal-poeziji tieghi, li kien beda’ biex gabar zmien ilu Toni Cortis, li huwa Zebbugi wkoll, u dan l-ahhar hadt hsieb nigbor diversi poeziji, il-gabra essenzjali tieghi, jismu ‘Il-poeziji migbura.’ X’nista’ nghid li hemm iktar... forsi l-hsieb li nikteb rumanz, ilu snin f’mohhi imma ma nahsibx li ghandi xi interess partikulari li niktbu f’dan iz-zmien.

Nixtieq li jkun hemm aktar tradizzjonijiet tax-xoghol tieghi… li qed isiru. Fil-qasam tal-kritika, ix-xoghol tieghi ikkumpletajtu. Inhoss li x-xoghol tieghi huwa fl-istess direzzjoni. Meta jkun hemm bzonn tikteb poezija, kritika letterarja u diversi kitbiet ohrajn ghall-okkazjoni. L-importanti hu li l-kittieb dejjem ihoss illi l-letteratura tieghu hija vjagg li tirrifletti z-zmien, li tirrifletti lilu u li tirrifletti anki s-socjeta li qed jghix fiha.

L-appell tieghek lill-komunita’ Maltija?

Huwa poplu ckejken, hu poplu antik, poplu shih… jigifieri ghandhu hafna affarijiet li jghaqqduh milli affarijiet li jiffirduh, jiena dejjem emmint. Dejjem ippruvajt infissru fil-kitba tieghi… niftahar biha din il-haga. Ma nistax ma niftaharx, ma jistax ma jiftaharx kull kittieb.

Ippruvajt nesprimiha l-aktar fil-kaz, ‘Fil-parlament ma jikbrux fjuri,’ imma f ‘hafna kitbiet ohrajn. Jien dan dejjem tennejtu. Il-poplu Malti, minkejja d-differenza tieghu, ghandu aktar x’jghaqdu milli x’jifirdu. Imma l-qasma, il-firda, id-distinzjoni hija parti mill-kultura taghna wkoll. Jigifieri rridu nghixu maghha u nippruvaw dejjem aktar niccivilizzawha. Irridu nqisu li kull diskors, kull hsieb, kull attitudni taghna f’pajjizna, ikun qabel xejn l-iskop li l-poplu Malti tghinu jimxi l’quddiem, tghinu jibqa’ pajjiz li minkejja l-eccezzjonalita,’ id-diversita tieghu huwa parti minn regjun, minn kontinent u mid-dinja.

Kull ma ghamilna b’risq il-kultura Maltija ghamilnih ilkoll flimkien, biex naffermaw il-fatt li Malta hija nazzjon illi ghandha storja, ghandha kultura, ghandha ruh. Dik ir-ruh hija maghmula minn ftit nies, kemm dawk li jghixu fostna hawn Malta, kemm dawk li jghixu fl-Awstralja, fil-Kanada, l-Ingitterra u diversi bnadi tad-dinja. Kull fejn tmur tista’ tiltaqa’ ma Malti, kemm jekk hemm komunitajiet kbar bhal ma hemm fl-Awstralja u l-Kanada u f’pajjizi ohrajn, u kemm jekk tiltaqa’ maghhom fi ftit fl-aktar postijiet li ssiefer, ma tindunax li ser jghidlek ‘imma hawnhekk hawn xi Malti?’ Dan il-poplu Malti, minn kullimkien jaghraf lilhu nnifsu; fl-eghruq tieghu, fit-twemmin tieghu, fil-lingwa tieghu, fl-identita,’ fil-kultura tieghu. Dik hija xi haga sabiha hafna, u rridu nahdmu lkoll flimkien biex tibqa’… biex nghadduha lil ta’ warajna bl-istess entuzjazmu li ta’ qabilna ghaddewha lilna.